ناهید باقری- گلداشمید

مهره ی سرخ
سیاوش کسرایی
 
 
 
                            به بازوی رستم یکی مهـــره بود،
                            که آن مهره اندر جهان شهره بود.
                            بدو داد و گفتــش که این را بــدار،
                            اگر دختر آرد تــــــــو را روزگـــار،
                            بگیر و به گیــــسوی او بر بـــــدوز
                            به نیک اختـــر و فال گیتــــی فروز
                            ور ایدون که زاختــــر بر آمد پســر
                            ببندش بـه بـــازو نشـــان پـــــــــدر.
                                                        «فردوسی»
 
 
 
بسیار قصه ها که به پایان رسید و باز
غمگین کلاغ پیر ره آشیان نجست،
اما هنوز در تک این شام می پرد
پرسان و پی کننده ی هر قصه از نخست:
 
دل دل زنان ستاره ی خونین شامگاه
در ابر می چکید.
سیمرغ ابرها
می رفت تا بمیرد در آشیان شب.
پهلو شکافته،
         سهراب،
                   روی خاک
می سوخت، می گداخت
در شعله های تب.
 
آوا اگر که بود
تک شیهه بود
                   شوم،
                     ز یک اسب بی سوار
و آهنگ گام های گریزنده ای ز دشت.
 
آغاز ناشده
پایان ناگزیرش را
می خواست سرگذشت.
اما هجوم تب
سهراب را به بستر خونین
                            گشود لب:
 
- « می سوزم و
               به آبم،
                   اما، نیاز نیست.
نه، تشنگی فرو ننشیند مرا به آب.
ای داد از این عطش
فریاد از این سراب ...
 
مادر!
اینجا کجاست، من به چه کارم!؟
چه ابرهای خشکی ...
چه باغ جادویی ...
آن پیر، آن حکیم
این میوه های تلخ به شاخ از چه آفرید!؟
آن دسته گل چه کس ز کجا چید!؟
مادر ز بهر من
این جاودانه بستر پر را که گسترید!؟
 
آیا به باد رفت
در باغ هر چه بود!؟
تنها به جای، باز
میوه ی کال گسستگی را؟
 
یاقوت های خون ...
تک قطره های لعل ...
 
این مهره را که داد
این سرخ گل، بگو، که به پهلوی من نهاد ...!؟
 
دیرست، دیر، دیر
بشتاب ای پدر!
مادر! به قصه ای
با من ز آمدن
وز شور و شوق دیدن آن پهلوان بگو
بیم از دلم ببر!
 
خم گشت آسمان
چون مادری به گونه ی سهراب بوسه زد
سهراب
         دیدگان را
بر نقش تازه داد:
تهمینه،
         در برابر آیینه،
سرمست عشق و زمزمه پرداز
گیسو فکنده در نفس باد:
 
- « آواز داده اند و تهمتن
از راه می رسد
دلخواه دور من
با گام های خویش، به درگاه می رسد.
 
رستم کجا و شهر سمنگان ما کجا!؟
نیروی چیست این
کاو را چنین به سوی شبستان ما کشد!؟
آخر، شکار گور و
                   گم شدن رخش
هر یک بهانه ای ست در انبان روزگار،
تا فرصتی پدید کند بر نیاز من.
ای رهنمای چرخ فلک، در شبی چنین
کامم روا بدار!
این بانگ بشنوید!
این شور درفتاده، به شهر از برای اوست.
این کوه و دشت و برزن و بازار
وین کاخ و بارگاه
یا هر چه از من است؛
                   دل و دیده، جای اوست.
اینک که ناگهان
از راه می رسد
ای آینه بگو
من چون کنم، چه سان، که خوشایند او بود!؟
گیسو چگونه بر شکنم باز
یا در میان این همه رنگینه جامه ها
آخر کدامیک بگزینم!؟
با او سخن چگونه گشایم
آرایه چون کنم که به چشمش نکو بود ...!؟
 
آیا نه من به دلبری و حسن شهره ام
دیگر کرا رسد
جز تهمتن که بر گل آتش گرفته ام
باران شبنمی برساند!؟
آری کرا سزد
تا کودکی یگانه ی دوران
بر دست و دامنم بنشاند!؟
 
ابری عبور کرد
گویی به دستمال سپیدش خیال را
از دیدگان خسته ی سهراب می سترد.
 
- « مادر! کجا کجا
این اسب بالدار کجا می برد مرا ...!؟ »
 
در دست ها، لگام
تهمینه، باره را
از پای تا به سر، همه، می بوید
بر زین و برگ و گردن او دست می کشد
در یال او
رخساره می فشارد و می موید:
- « یکتای من، پسر!
تک میوه ی جوانی و عشقم کجا شدی!؟
 
ای جنگل جوانه ی امید
چون شد کزین درخت پر از شاخ آرزو
بی گه جدا شدی!؟
 
گفتم تو را، نگفتم!؟
کز عطر راز تو
افراسیاب نیز مبادا که بو برد!؟
اما تو را غرور به پندارهای نیک
اما تو را شتاب به دیدار تهمتن
چشم خرد ببست!
 
دشمن به مصلحت
می داد با تو دست
اما تو
         بی خبر
با آن دو رویگان به خطا داشتی نشست!»
می کوفت سم پیاپی
                   بر خاک
                            آن سمند.
 
سر در نشیب زین
تهمینه،
می کند روی و موی.
در بر گرفته گردن آن باره ی جوان
در خویش می گریست و می کرد گفت و گوی:
 
- « آخر چرا نشانه ی یکتای تهمتن
آن شهره مهره را
بیهوده زیر جامه نهان کردی
وینگونه
         شور بخت پدر را
بد نام و تلخ کام جهان کردی!؟ »
 
سهراب
         خشم خورده و نالان:
 
- « ز آن رو که ژاژخواه دهانی به نیشخند،
                                               نگوید:
نوخاسته نگر که به بازو
بر بسته نا بجا
طوق و نگین رستم دستان.»
 
آن گاه
تهمینه را به حوصله خواهان:
 
- « مادر!
         درود بر تو و
بدرود
دردا که مرگ دامنت از دست من ربود ...!
 
مادر!
هر مهر کز برای منت در نهان بود
بی هر ملامتی
با تهمتن بدار که اینک
تنهاترین کسی است که در این جهان بود.
با او بدار مهر که شایان آن بود ...!
برخیز و رخ بشوی و برآرای گیسوان
دیگر مکن به زاری
                   آشفته ام روان ...! »
 
از باره ی جوان
تهمینه زین و برگ و سلاح و لگام را
                                      به نوازش،
بر می گیرد.
با اسب تن سپرده به تاریکی و به دشت،
تا چند گامکی
همراه می رود؛
آنگه درون ظلمت،
                   پیچان و پاکشان،
گویی که شکوه هایی
                   با باد می کند:
 
-« بدرود
         رود من
                   بود و نبود من!
 
ای نا گرفته کام
داماد مرگ حجله ی شهنامه
داماد بی عروس
ای سرو سرخ فام!
 
گفتم به پروراندن فرزندی
زیبا و پر هنر،
در رامش آورم سر پر شور تهمتن.
باشد که همنشینی این پور و آن پدر
در سرزمین ما،
بیخ گیاه کینه بسوزاند
وین مرز و بوم را
با بال های مهر بپوشاند.
 
اینک پسر،
         گوزن جوان گریز پای
بر پشته ای به خاک غریبی غنوده است.
 
اینک پدر،
         تهمتن،
                   آن کوه استوار،
در آسیای دردش
                   چون سنگ سوده است.
تنها و دورمانده و ناشاد
در این میانه،
                   من،
                   چو غباری به گردباد ...
 
ای آفریدگار!
دادی تو بهترین و ستاندی تو بهترین.
بیداد و داد چیست!؟
آن چیست!؟
چیست این!؟ »
 
بانگش خطی به روی سیه آسمان کشید.
تهمینه دور شد
تاریک شد،
            چو لکه ای از شب سیاه تر
وان لکه را بیابان بر برگ شب مکید...
قد می کشد گیاه شب از خاک های دشت.
مرغی ز روی سنگ به آفاق می پرد.
بادی به دوردست
آوازهای خامش سهراب می برد:
 
- « گل های قاصدم
در جویبار باد
از هر کناره رفت
یک تن چرا از اینهمه درها که کوفتم
بیرون نکرد سر
شمعی مرا نداد...!؟
دیرست، آه، دیر،
شبگیر.
دیگر به جز ستاره کس ات دستگیر نیست.
نه، آب خود میر
ای مرد دربدر!
باز آ که هم ز سنگ تو جوشند چشمه ها
یک دم کنار من بنشین پهلوان پدر! »
 
پر درد
         مانده
                   اشک فرو خورده،
از خود به خشم،
                   خسته و خاک آلوده؛
رستم کنار پیکر بی تاب
دستش میان موی پسر بود.
شیری به تنگنای قفس در،
یا آبشاری
کوبان به صخره، سر:
 
- « تا گردش سپهر، مدارش در این خم است
ننگی چنان و
                   داغ تو
                            بر جان رستم است.
دستم بریده
         چشم و دلم کور
                            رود من!
 
روزم سیاه
           آه،
ای آفریدگار
چون بر فراز می کشی و
                            می کنی تباه!؟
 
گفتند:
مردی رسیده است، یلی
                   یکه در جهان.
جز رستمش به رزم
                   هماورد گرد نیست.
گر تهمتن به عرصه نباشد
امید برد نیست...
 
پور و پدر برابر و، بیگانگی
                            شگفت!
با صد نشان که بر رخ و بالاست
نشناختم تو را
نشناختی مرا
این پرده پوش شعبده گر، چشم بند، کیست
این کوری از کجاست!؟
می گفت دل که: رستم
بنگر، ببین نه بوی تو دارد
                            بگو، بجو!
 
افسوس، عقل باطل
                   می زد نهیب، نه
هان دشمن است، او »
 
خم می شود تهمتن
                   گریان.
در گیسوان در هم سهراب
سر می برد فرو.
گویی که او نهفته گلی را در آن میان
بو می کند به جان.
 
- «دیری ست تا که من
در راه راستی
وین سرزمین که زیستگه مردمان ماست
شمشیر می زنم.
تنها نه این منم که چنین می کنم،
                                      پدر،
می کرده اینچنین و هم این رسم از نیاست.
برگشته بخت خصم، که آهنگ ما کند.
آه از تو ناشناخته ره، جان بی گناه!
دشمن چه ها کند...!
 
آری شکست گر چه درین جنگ ننگ بود
اما به روز واقعه،
                   افسوس،
آن نا بکار خنگ خرد نیز لنگ بود.
 
تدبیر بسته لب
از هر کرانه، راه به تقدیر باز کرد.
رستم چه کور بود که گم باد نام او
دستی به آشتی نگشاده
خود، ساز جنگ کرد.
 
دشمن گرفت پاره ی جان را و با فریب
پهلوی او درید.
اما چه شومتر به مکافات خود رسید...!
وای از من پلید.
کین، بسته بود در به دلم با هزار قفل،
                            دریغا ز یک کلید...!
دستت چو تیغ خدعه فرو آرد
- حتی به راه داد -
هشدار!
         عاقبت،
آن تیغ را به قلب تو می کارد!
 
باری
زین قصه بگذرم که چنین است روزگار:
 
پیوند و مهر ماست
رشک آور کسان
اما غم و جدایی هر جفت نازنین
آرام بخش خاطر این قوم زشتکار...»
 
در جستجوی اختری، انگار
در توده های ابر،
آن پیر تهمتن،
رو می کند به پهنه ی دلگیر آسمان؛
اما هنوز با پسرش دارد او سخن:
 
- « رستم،
         همیشه،
                   تنها،
از هفتخوان مدهش شهنامه می گذشت
هر چند جان او
در حسرت بر آمد و پیدایی تو بود.
هر چند چشم او،
در جستجوی دیدن رعنایی تو بود:
نوخاسته دلیری،
                   فرزندی،
                            همراه و هم نبرد.
لیکن بدین صفت که تو از راه آمدی
تنهاست
         باز
            مرد!
آری به آرزو
گر م است زندگی
بی شعله اش، ولیک
خاکستری ست مانده به جا از اجاق سرد...!
 
زان رستمت که چرخ بلندش نبسته دست
اینک،
         چه مانده است!؟
یک پهلوان و در همه گیتی
پیروز،
         در شکست...!
 
شادا سفر گزیده به منزل رسیده ای!
خوشبخت آن که در شب هول روزگار
آرامش درون
او را به شهر جادویی خواب می برد
اما مرا
         که مانده بسی راه نا تمام...!؟
 
شب خوش!
         که صخره را
طغیان پر تلاطم سیلاب می برد...!
 
رستم گرفته دست پسر در میان دست
بر لب ز حسرت آه
سنگین به گود ظلمت دل بال می کشد
گویی که خامشانه فرو می رود به چاه...!؟
 
شب، چون زنی که بر شود از برکه های قیر
آرام در خرام.
خورشید خفته بود نه پیدا چراغ ماه،
تاریک بود شام.
 
از هیچ کس نبود صدایی که می رسید،
سهراب دردمند
در خویش می تپید:
 
- « آن ماهتاب سر زده از برج کهنه، کو؟
کو، آن پرنده، کو؟
گردآفرید آن گل پرخاشجو چه شد؟
آن عطر ناشناس که همچون نسیم خیس
یک دم به جان تفته و سوزان من وزید
گم شد به نیمه راه.
آیا کسی به دشت
آهوی من ندید...!؟
 
چونان گلی سپید
به نرمی،
گرد آفرید از زره ی شب برون خزید:
 
- « ای جان نا شکیبا
                   سهراب!
شب می رود ز نیمه
                   سحر می رسد
                            بخواب!
 
دیدار ما
         زیاده درین سرگذشت بود
بیگاه و پرشتاب.
جز حسرتی چه سود تماشاه را،
گاه عبورتند شهاب از بر شهاب؛
یا دسته گل بر آب!؟
 
بگذار همچو سایه در این شب فرو شوم
با شورهای دل
تنها گذارمت
همراه عشق خویش
         به یزدان سپارمت...!»
 
سهراب گفت: - « نه
با من دمی بمان!
 
در تنگنای کوته آن دیدار،
در اوج کارزار،
اهریمنانه دستی گر عقل ما ربود
دل های ما به هم دری از عشق بر گشود.
دیدار ما ضروری این سرگذشت بود!
زرین شهاب عشق
بر ما عبور کرد؛
هر چند
شوری غریب تر
جان های برگداخته را از هم؛
آن گونه دور کرد.
 
آری،
ما عشق را اگر نچشیدیم،
آن را چو دسته گل؛
بر روی آب های روان دیدیم.
 
وینک که راه وادی خاموشان
در پیش می گیرم؛
عاشق می میرم.
 
اما تو ای عبور نوازش!
اما تو ای وزیده بر این برگ ناتوان!
هشدار تا سوار شتابان عشق را
در هر ردا و جامه به جای آوری.
دریاب وقت را که تو را جاودانه نیست؛
این بیکرانه را
                   زنهار
                            بیکرانه نپنداری!
اکنون برو روان و تنت پاک و شاد باد
همواره از منت
با مهر یاد باد!»
 
در پیچ و تاب های پرندینه با نسیم
گرد آفرید
         چون شبحی دور می شود
شب، رخنه ها و روزنه می بندد
شب،
         کور می شود.
 
آوای بال های شگفتی،
سهراب را که یک دو دم از خویش رفته بود
بر جای خود نشاند.
بگشود چشم و سقف سیه را نظاره کرد.
می دید:
- در چشم یاگمان -
درهای آسمان چو گلی باز می شود
وز سایه روشن دل ابری سیه، حکیم،
دستار بسته،
         خامش و
موی و محاسنش
                   چون پاره های مه.
آذین روی سر،
بر هودجی ز بال عقابان
می آید،
هر دم بزرگتر.
 
می آید،
با دفترش به دست.
با پرچمی ز شعله های آتش فراز سر
مرغان به جای فرشش،
می گسترند پر.
 
سهراب،
- کاسوده می نمود - ز جا خاست.
دیدار با حکیم
پنداشتی که درد ورا کاست.
ژولیده روی و موی،
خفتان و جامه چاک،
پیچان و پاکشان،
دستی به روی زخم تهی گاه،
                            خون چکان،
با حرمتی چنان که بشاید
بر او نماز برد.
او را سلام داد.
وانگه شکسته وار به پیش آمد
بر دفتر گشوده ی شهنامه ایستاد:
 
- « ای پر خرد حکیم سخن ساز!
با نقطه ای ز خون
پایان گذاشتی
آن قصه را که عشق
دیباچه می نوشت در آغاز!
پروردی ام چه نیک و
                   رها کردی ام
                            چه زود!
 
ای گرد آفرین
                   به نگارش
آیینت این نبود!
 
در شاهنامه ات
ای شهریار داد!
داری به هر سپاه یلانی که می زیند
شادان به سالیان.
در دفتر بزرگ تو با گردش قلم
بی مرگ می شود پدرم، پیر پهلوان!
 
اما مرا جوان
آری جوان به دست همین مرد می کشی
بد نام کرده رستم دستان به داستان
تهمینه را نشانده به اندوه بیکران!»
 
سهراب،
غمخنده ای چو بر لب پیر حکیم دید
یک چند آرمید،
وز نو نفس گرفت:
 
- « می آمدم
                   به ره
                            چه پاک و
                                      چه پویا
چون قطره ای به جانب دریا.
پیوند،
با آن بزرگ زنده ی زایا به چشم بود،
غافل،
کاندر میان آدمی و آرزو رهی ست
هر چند پر کشش؛
اما بسا، بساست خطا خیز و مرگ زا!
 
می آمدم،
تا داد و دوستی
بر تخت بر نشانم،
آنگاه سر به خدمت
                   پیش پدر نهم.
 
بردارم از میان،
آیین خودسری.
کاووس را نمانم و هر جان که دیو خوست،
کاخی به داد برکشم و مهر پروری.
 
آزادگی شود
آیین پاک ما.
درها چو برگشایم بر گنج و خواسته،
دیگر کسی گرسنه نخسبد به خاک ما.
 
گفتم که جنگ من
پایان جنگ هاست.
زین پس جهان ما همه عشق است و آشتی؛
و شاخه های گل،
در تیردان و ترکش مردان رزمجوی؛
نقش و نشان ماست!
چون قصد نیک بودم و باور به کار خویش،
پروا نداشتم به دل این کارزار را.
بی پایه می شمردم و خصمانه
یا که از سر دلسوزی
- تشویش مادرانه -
هر زینهار را ...
 
آخر چه گونه با تو بگویم من ای حکیم،
کاندر میان ابر و مه آسمان ما
گم بود، گم، ستاره ی رخشان رهنما!
 
ما، در جدال مرگ، به تاریکی:
فرزند با پدر.
وان چهره های زشت سزاوار دشمنی
پنهان به گوشه ها
بر ما نظاره گر!»
 
قامت کشیده
         سرکش و
                   سوزان
چون آخرین بر آمد کاهیده شمع شب،
سهراب، پر توان
دارد سخن به لب:
 
- « انگار تا که من برسیدم
وارونه شد جهان.
ناراستی پدید
پیوندها، نهان!
 
پور و پدربرابر هم تیغ می کشند
اما
پایی نه در میان.
دستی نه پیشگیر.
یک لب به مهربانی و پیوند باز، نه!
 
از پشت سال ها،
دوری و انتظار،
آن دم که پا گرفته یکی شعله، تا بدان
از ره رسیده را،
با چشم دل ببینی و بشناسی؛
در پرده های مه، نفسی کارساز، نه!
وقتی به رزم
         چشم و چراغ تو
                            رستمت!
 
می رفت تا پسر بکشد
                   یا خود اوفتد
زال زرت چه شد که به تدبیر می نشست!؟
سیمرغ رهنمای کجا بود
آن قاف آشیان!؟
 
وینک که زخم پهلوی من چون گل عقیق،
پر داده عطر مرگ
کاووس شاه کیست که بی رایت ای حکیم
دارو کند نهان!؟
 
لب بسته خامشان،
فرمانبران رام کدام آفریدگار
یا بد سرشتگان کدام آفرینشند!؟
اینان به خامشی
آیا نه هیمه های مدد کار آتشند!؟»
 
سهراب،
آشفته تر ز پیش،
دستی به روی زخم تهیگاه می کشد.
شب،
آه می کشد:
 
- « نازش به پهلوانی رستم،
در واپسین دمان
                   بر خاک سرد بود.
خفتن کنار مادر و آغوش گرم او
دردا چه بی دوام.
کوتاه
         عمر شبنم،
                   لبریز درد بود...!
 
خوش بود روزگار،
گر محنت کسان،
چون خار سرزنش به دل و جان نمی خلید.
یا بر درخت پر گل و پر بار آرزو
هر روز نو به نو،
این بی شمار میوه ی رنگین نمی رسید!
 
در کشور تو، آه
یک سرگذشت نیست چو از آن من
                                        تباه:
جنگ و شکست و بی کسی و غم
پاداش کدام گناهست
                            این ستم!؟»
 
سهراب
در هم کشیده روی
خاموش و خسته   تکیه به شمشیر می کند
پرسان،
         ملول،
سر به سوی پیر می کند.
 
اما حکیم،
بر پرده ی سیاهی شب چشم کرده تنگ،
زاندیشه ای، به گفتن پاسخ
دارد دمی درنگ.
گردنده نقش هاست به پیش نظر، ورا
بر پهنه ی خیا لش
دریای آتش است.
شعله ست و دود و اسب و سیاهی
در شعله های سرخ و
                   سوارش سیاوش است...
 
آنگاه، بارگاه
افراسیاب و دشت
طشت طلا و خون،
                   سر شهزاده واژگون...
 
و بازگیر و دار:
اسفندیار و
عاقبت کار.
آن سو شغاد بد کنش و
                            دام،
دام شکارگاه
رستم، درون چاه ...
در انتها، گریختن یزدگردشاه،
ماهوی و
         آسیابان.
آن شومباره جنگ، شبیخون تازیان
توفان و گرد باد
وآن نامه، اشکنامه ی بیداد
زان شوربخت جنگی روشن بین:
درمانده مرد، رستم فرخزاد...
 
شعله،
چون مرغی سربریده، پریشان،
پرپر زنان، به درگه و دیوار و سقف شب
اما حکیم
از اوج جایگاه بلندش،
خم گشته روی چهره ی سهراب
(یا جستجو کنان
در نقشی از کتاب،)
دارد دریغ و دردی
                   بیرون ز هر کلام؛
زین رو به گفت دیگر
                   آرد سخن به لب:
 
- « آرام!
ای آرزوی تنگدلان
                   بر کشیده نام
تا تارک سلاله ی رستم!
آرام!
در راه پر مخاطره بگذاشتی چو گام
دیگر چه جای شکوه و اندوه!؟
پر مایه پهلوان!
در خورد پهلوانی،
                   این قصه کن تمام!
 
وآنگاه،
ناخوانده و ندیده ز من برگ بی شمار،
نا آشنا به پیچ و خم چرخ کجمدار،
جان شیفته
         به کام خطر
                   در فکنده تن،
این نکته ها چرا ز تو
تندی چرا به من!؟
 
کشور کراو،
         شاه کجا و،
                   سپه کدام!؟
 
من در پی افکنیدن این کاخ مردمی
وین نظم رنجبار؛
گوینده ای حکیمم
آیینه دار سیرت و سیمای روزگار!
 
من خوشه چین کشته ی دهقانم.
من باز گفت هر سخن و سرگذشت را
- آنچم سپرده اند -
در پیشگاه داد به پیمانم!
 
ا ما
تا دانه را زیر پوست نپردازم،
تا نگذرد ز چرخه ی دستاس آزمون،
تا ورز ناورم،
تا در تنور آتش اندیشه نفکنم؛
زان
         نان
         نمی دهم!
اما حدیث مرگ تو انسان پر بها!
 
نشناختی مرا که در همه ی این دفتر درشت
حتی، نمونه وار
آزار مور دانه کشی را فراز خاک
فرمان نمی دهم!؟
 
نه، من نمی کشم
گردونه های ساکت و سنگین مرگ را،
آن را کسان به شیوه و کردار گونه گون
همراه می کشند.
نه، من به باغ خویش
بی گاه بر نمی کنم از شاخه، برگ را!»
 
آتش به تار و پود پلاس سیاه شب
افکنده پیچ و تاب.
مشتاق درشنیدن دنباله ی سخن،
سهراب
دارد بسی شتاب:
 
- « آن دم که خود پذیره شدی مهره ی پدر
یاقوت دانه، شهره ی گیتی را
بستی به بازوان
در از بلا به خویش گشودی و در نخست
باید که راز فاجعه در سنگ سرخ جست!
سهراب، آنچه زیور بازوی و دست توست
آن مهره،
آی!
مهر جهان پهلوانی است.
مردی بدان بر آمده را، ناچار
- حتی
در مرز و بوم خویش -
نقشی جهانی است!
 
نا پیش بین و غافل و سهل آزما، کسان
                            که به نوخاسته جوان،
یاهر ز راه تازه رسی، ناگشوده چشم،
بیگانه بسپرند چنین مهره ی گران!
آری!
آن مهره، آن نگین،
آن لعل در نشسته به بازو بند،
چون دانه های دلکش جادویان،
- کآن رادرون شعله ی آتش می افکنند -
ناگه تو را ز خانه و کاشانه می کند،
آواره می کند.
آری تو را به گردش چشمی،
با شهر و با دیار و چه بسیار مردمان،
با مهر و کینه های بسا نا شناخته،
پیوند می زند.
اما به گشت روزو شب و ماه و سالیان:
دندانه ی زمان،
زربفت عمر و وقت خوشت را،
خاموش وار می جود و
                            پاره می کند!
آن مهره، هر پلیدی و هر پستی،
ناداری و ندانی و بیداد و بیم را،
پیش تو،
         همچو نقش
                   پدیدار می کند.
وین گونه،
         چشم های تو
                   بر درد روزگار،
بیدار می کند!
آن می کند به کار که برخیزی،
با اردوی ستم
تا پای جان بمانی و بستیزی!
 
هر چند دل به خدمت کاشانه می نهی،
اما جهان به پیش تو لشکر کند به صف،
بر تیر هر بلا
آنک تویی هدف!
 
شمشیر می خوری،
شمشیر می زنی.
دردی تو را دهد،
زخمی تو را زند،
جانکاه تر ز مرگ.
خواهد زمانه گوهر یکتات بشکند
یا در ستوه آوردت
                   تا نهی ز کف!
 
و آنگاه:
کار سترگ را
باور به خویش و پاکی پندار نیست بس.
شادان کسی که در دل ظلمت سرای جهل
در سوز خود به نور خرد یافت دسترس!
 
باری،
این مهره نقش داشت
در نام رشک و بیم برانگیز تهمتن.
این مهره رنگ زد،
بر عشق تند و سرکش تهمینه.
زین مهره پر گرفت
بال بلند آرزویت تا بلند جای.
خاموش باش و بیهده بهتان به کس مزن،
این مهره رخ نهفت به هنگامه، تا تو را
خونینه تن کشاند بر امواج شعر من!»
 
در انتهای دشت،
گویی بساط خیمه ی شب را،
از جای می کنند.
یا در خط افق،
دیوار روز را،
بر جای می نهند.
شب می رود ز دست،
اما حکیم را
بس حرف ها که هست:
 
- « شرمنده آن که پشت به یار و دیار خویش،
با صد بهانه روی به بیگانه می کند.
سامان نمی دهد، چه توان کرد، حرف نیست
آشفته، از چه ساحت این خانه می کند!
فرخنده آن که بی کژی و کاستی، به جان
در کار می رود.
پیروزی و شکستش
                   بیرون ز گفت ماست،
فرخنده آن که راه به هنجار می رود!
 
آری، توان که رهرو دریا کنار بود،
آنگه به سالیان،
بیرون ز ورطه های همه مرگبار، ماند.
اما نمی توان،
بی غرقگی در آب؛
دریا شناس گشت و گهر از صدف ربود!
 
سهراب!
ای زخم جهل خورده به تاریکی،
دارو به گنج خانه ی کاووس شاه هست،
اما نه از برای تو و زخم های توست!
آری تو را عطش نه به آب است از آنکه آب
در زیر پای توست!
از من شنو که روشنی جان دوای توست،
در سنگلاخ چشمه ی دانایی،
سهراب
جای توست!
بگذار،
یک راز سر به مهر بگویمت آشکار:
این مهره ی شگرف،
معجون مرگ دارو و جان داروست.
میرایی و شکفتگی جاودان در اوست.
 
زهر است، زهر، باده ی لعلش.
جز عاشقان پیاله نگیرند از این شراب.
بی گاه می کشد
تا هر پگاه بر کشدت همچو آفتاب!
 
اکنون چه جای یاری کاووس خویشکام
                                      که بود و سلامتت؛
او را به هر دمی است یکی مرگ زا خطر!؟
یا زال زر که خود ز نبردت نه آگه است،
سیمرغ را برای علاج درد،
آتش نهد به پر!؟
 
بیجا چرا گلایه
از این و
         آن دگر!؟
 
گر هر که را به کار،
( چه سودا چه سود خویش)
پایان ناگزیری
         در پیش روی هست،
در کار خود نگر
پایان تلخ توست بسی ناگزیر تر!
 
هان ای خجسته جان!
ای جاودان جوان
تومی روی که زخم تهیگاه خویش را،
بر هر که خنجریش به دست است،
بنمایی!
تو می روی که زخم تهیگاه خویش را،
در چشم خستگان پریشان شب زده،
بر آن کسان که بی خبر از چند و چون کار،
بازوی خویش را،
بر طوق پهلوانی پیکار می دهند،
بگشایی!
 
 
تا عاشقان مباد کزین پس خطا روند
با این چراغ سرخ ره آشنا روند!
 
 
سهراب، خون تو،
همراه خون سرخ سیاووش،
اسفندیار و رستم و بسیار چهره ها،
- گمنام یا بنام -
از هر فراز در شط شهنامه ریخته است.
این رود پر خروش،
دیری ست،
کز چنبر زمانه ی بد خو گریخته است.
این رود می رود،
تا دشت های سوخته را بارور کند.
خون است،
خون جوش می زند.
گل، گل، ز خاک خاطره می روید.
آنگاه،
گر دست پر توان و خداوندی خرد،
عطری ز باغ خاطره بر پرده آورد،
سیمای آرزو؛
مغموم و نا تمام - بدین گونه ای که هست -
بر سقف هر نگاه نمی ماند.»
 
در انتهای دشت،
بحر سپیده دم،
موجی ز نور بر افق تیره می کشد.
نجوا کنان
         حکیم
                   می اندیشد:
بر دفتری چنان
جنگیده ام بسی،
نه به شمشیر،
با قلم.
هر واژه ای   براده ی جان بود.
جان سوده ام به کار.
گفتم، هر آنچه بود با خرد روز سازگار.
 
بدرود تلخ من،
با تهمتن به چاه،
پایان یکه خواهی و پیروزپروری؛
بدرود با هزاره ی افسانه وار بود.
پایان نا گزیر،
         سر آغاز،
بر دفتر گشوده ی این روزگار بود.
 
با اندکی درنگ،
رومی کند حکیم به سهراب،
سر می دهد صدا:
 
- « اینک دمی ز پنجره ی صبحدم ببین
بر بحر
         آنچه را که روان است!
آن جاودان سفینه که سرگردان،
با بار مهره های امانت،
بگشاده بادبان
بر روی آب های جهان است!
گر نیک اگر که بد،
گر دل شکن اگر که دلاراست،
گهواره ی شما،
پیشینه ی شما،
غمنانه و سرود و ستمنامه ی شما،
زرنامه ی خرد، عطش داد، عطر عشق؛
شهنامه ی شما و نسب نامه ی شماست!
 
خوش سیر می کند،
بر شهر های دیده و دل های بی شمار.
باشد که عاقبت،
در ساحل سلامت،
صاحبدلان بر او بگشایند بندری،
تا بار خود فرو نهد آنجا کند قرار!»
 
سهراب،
در چشم و لب تراوش شادی،
در چنگ می فشارد بازوبند.
آرام،
می نشیند،
                   می لغزد،
                            می خسبد؛
بر پهنه ی کتاب
چون سایه ای سبک،
قویی به روی آب.
 
اما حکیم،
اشک نگین کرده در نگاه،
آهسته،
         (آنچنان که یکی طفل خفته را
بردارد از زمین و در آغوش بفشرد)
بندد
  دو بال
  دفتر
  از هم گشوده را
افشان ز چشم، شبنم سرخی به برگ ها...
 
 
در چشم نیمروز
بر دشت می رود
اسبی خمیده گردن و دم،
                            لخت،
                                      بی لگام.
چون مهره ای نشسته به بازوی آسمان،
خورشید سرخ فام ...
 
سیاوش کسرایی
  اسفند ۱۳۷۰
     مسکو